Sadrazamdan sonra en yetkili kişi kimdi ?

Ilayda

New member
Sadrazamdan Sonra En Yetkili Kişi Kimdi? Osmanlı’da Güç, Sınıf ve Toplumsal Cinsiyet Üzerine

Sadrazamdan Sonra En Yetkili Kişi Kimdi? Sorunun Aslında Tek Bir Cevabı Var mı?

Osmanlı tarihini okurken “Sadrazamdan sonra en yetkili kişi kimdi?” sorusu ilk bakışta oldukça basit görünüyor. Sanki devletin başındaki kişileri sıraya dizmek ve ikinci sıradakini bulmak mümkünmüş gibi düşünüyoruz. Fakat biraz derine indiğimizde bunun o kadar kolay olmadığını görüyoruz. Çünkü Osmanlı Devleti’nde “yetki” tek bir biçimde kullanılmıyordu. Askerî güç, idarî otorite, hukukî-dinî meşruiyet, maliye, diplomasi ve saraya erişim gibi farklı güç alanları vardı.

Bu nedenle “sadrazamdan sonra kesin olarak şu kişi gelirdi” demek, Osmanlı devlet yapısının dönemler boyunca geçirdiği değişimleri görmezden gelmek olur.

Klasik dönem açısından bakıldığında özellikle şeyhülislâm, kubbe vezirleri, kazaskerler ve daha sonraki dönemlerde sadâret kethüdâsı ile reîsülküttâb gibi makamların farklı alanlarda çok ciddi güçleri bulunuyordu. Ancak bunların hiçbiri bütün dönemler için sadrazamın ardından gelen tek ve değişmez “ikinci adam” olarak tanımlanamaz.

Bu ayrım bana göre konunun en önemli noktası. Çünkü makamları yalnızca bir güç sıralaması olarak değil, o gücün hangi sosyal yapı üzerinden üretildiğini inceleyerek değerlendirmek gerekiyor.

Sadrazam Neden Bu Kadar Güçlüydü?

Öncelikle sadrazamın konumunu anlamak gerekiyor. Sadrazam, padişahın vekili olarak devlet yönetiminin en önemli sorumlularından biriydi ve Dîvân-ı Hümâyun’un başkanlığını yapıyordu. Padişahın mührünü taşıması da makamın sembolik ve pratik gücünü gösteriyordu.

Fatih Sultan Mehmed döneminden itibaren Dîvân-ı Hümâyun’a padişah yerine sadrazamların başkanlık etmeye başlaması, bu makamın merkezî yönetimdeki önemini daha da artırdı. Divanda vezirler, kazaskerler, defterdarlar, nişancı ve başka üst düzey görevliler bulunuyordu.

Fakat burada önemli bir ayrıntı var: Sadrazamın gücü “her şeyi tek başına yapabilmekten” değil, farklı kurumları birbirine bağlayan merkezî konumundan kaynaklanıyordu.

Bu durum aslında modern devletlerdeki “başbakan yardımcısı kim?” sorusundan biraz farklıdır. Osmanlı yönetiminde hukuk, din, askerlik, maliye ve bürokrasi birbirinden tamamen kopuk değildi; ancak her alanın kendi uzmanlaşmış elitleri vardı.

Peki Sadrazamdan Sonra Şeyhülislâm mı Geliyordu?

Burada en sık karşılaşılan cevaplardan biri “şeyhülislâm”dır. Bunun önemli bir nedeni var.

Şeyhülislâm, özellikle Osmanlı siyasal sisteminde dinî-hukukî meşruiyet açısından olağanüstü önemli bir makam haline geldi. Başlangıçta temel görevi fetva vermekti. Ancak zaman içerisinde makamın yetkileri genişledi. Kanûnî Sultan Süleyman döneminin şeyhülislâmı Ebüssuûd Efendi’den sonra kadı ve müderris tayinleriyle bağlantılı yetkilerinin de arttığı belirtilmektedir.

Ancak şeyhülislâmı doğrudan “sadrazamın yardımcısı” olarak görmek doğru değildir.

Şeyhülislâmın gücü farklı bir kaynaktan geliyordu: ilmiyye sınıfından ve İslam hukukuna dayalı meşruiyet alanından.

Bu nedenle şeyhülislâmın konumunu “sadrazamın altında ikinci sıradaki devlet memuru” şeklinde basitçe açıklamak yerine, sadrazamla farklı bir otorite alanını paylaşan üst düzey bir aktör olarak düşünmek daha isabetlidir.

Nitekim bazı karar süreçlerinde şeyhülislâmın teklifi, sadrazamın arzı ve padişahın onayı gibi birbirini tamamlayan aşamalar bulunabiliyordu.

Bu bize Osmanlı devlet sisteminin tek merkezli bir bürokratik hiyerarşiden ziyade, farklı güç odaklarının padişahın otoritesi çevresinde örgütlendiği karmaşık bir yapı olduğunu gösteriyor.

Kubbe Vezirleri Nereye Oturuyordu?

Bir başka önemli grup kubbe vezirleriydi.

Kubbe vezirleri, Dîvân-ı Hümâyun’un vezir rütbesindeki üyeleriydi. Klasik dönemde devlet yönetiminin önemli kararlarının görüşüldüğü Divan’da görev almaları, onların merkezî iktidarın doğrudan parçası olduklarını gösteriyordu.

Dolayısıyla “sadrazamdan sonraki kişi” sorusunu askerî-idarî hiyerarşi üzerinden soruyorsak kubbe vezirlerini hesaba katmak gerekir.

Fakat onların da tek bir “ikinci adam” şeklinde tanımlanması güçtür. Çünkü birden fazla vezir bulunabiliyor ve bunların yetki alanları dönemsel olarak değişebiliyordu.

Bu noktada sınıf faktörü devreye giriyor.

Osmanlı’daki üst düzey devlet makamları toplumun bütün kesimlerine eşit biçimde açık değildi. Yönetici sınıfın oluşumunda saraya yakınlık, eğitim, patronaj ilişkileri, askerî veya ilmiyye kariyeri ve belirli bürokratik kanallara erişim büyük önem taşıyordu.

Dolayısıyla “kim daha yetkiliydi?” sorusunun arkasında aslında “kim devletin karar alma mekanizmalarına erişebiliyordu?” sorusu da bulunuyor.

Sınıf Meselesi: Güç Sadece Makamdan mı Geliyordu?

Osmanlı toplumunda sosyal statü yalnızca ekonomik zenginlik üzerinden belirlenmiyordu. Saray çevresine yakınlık, askerî-idarî sınıfa dahil olmak, ilmiyye içinde yükselmek veya bürokratik kalemlerde kariyer yapmak kişinin devlet içerisindeki konumunu doğrudan etkileyebiliyordu.

Bu açıdan reîsülküttâblık makamı oldukça öğretici bir örnektir.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre reîsülküttâb başlangıçta Dîvân-ı Hümâyun kalemlerindeki kâtiplerin yöneticisiydi. Zaman içinde diplomatik yazışmaların ve dış ilişkilerin önem kazanmasıyla makamın siyasî ağırlığı arttı. Özellikle XVIII. yüzyılda reîsülküttâbın Bâbıâli'de sadrazam ve sadâret kethüdâsından sonra “üçüncü adam” konumuna geldiği belirtilmektedir.

Burada çok önemli bir dönüşüm görüyoruz.

Devletin uluslararası ilişkileri yoğunlaştıkça, daha önce kalem ve yazışma işi olarak görülebilecek bir bürokratik görev siyasî açıdan daha önemli hale geliyor. Yani toplumsal ve ekonomik koşullar değiştikçe bazı mesleklerin devlet içindeki prestiji ve gücü de değişiyor.

Reîsülküttâbların XVIII. yüzyılda vezirliğe, hatta sadrazamlığa kadar yükselmeleri de bürokratik uzmanlığın devlet elitleri içerisinde nasıl değer kazandığını gösteriyor.

Toplumsal Cinsiyet Açısından Bu Hiyerarşiyi Nasıl Okumalıyız?

Bu noktada “erkekler yönetiyordu” deyip geçmek de yeterli değil.

Evet, Osmanlı merkezî devletinin resmî üst makamları ağırlıklı olarak erkeklerin elindeydi. Sadrazam, vezir, kazasker, defterdar, nişancı ve reîsülküttâb gibi makamlar erkeklerin oluşturduğu idarî yapının parçalarıydı.

Fakat kadınların siyasal ve sosyal etkisini yalnızca resmî makam sahibi olup olmamak üzerinden ölçmek yanıltıcı olabilir.

Özellikle saray kadınlarının, valide sultanların ve hanedan kadınlarının vakıflar, hayır kurumları, ekonomik kaynaklar ve saray ilişkileri üzerinden ciddi nüfuz alanları oluşturabildiği biliniyor. Bu nüfuz, sadrazamlık gibi resmî bir makamla aynı türden değildi. Dolayısıyla “kadınların gücü yoktu” demek ile “kadınlar sadrazamla aynı makama sahipti” demek arasında çok geniş bir tarihsel alan bulunuyor.

Kadınların deneyimini değerlendirirken bu ayrımı korumak önemli.

Örneğin bir saray kadınının ekonomik kaynaklara veya hanedan ilişkilerine erişimi, sıradan bir köylü kadınının yaşam koşullarıyla aynı değildi. Aynı şekilde kentli bir zanaatkâr ailesinden gelen kadınla taşrada yaşayan yoksul bir kadının devlet kurumlarıyla kurduğu ilişki de aynı değildi.

Bu nedenle toplumsal cinsiyet analizini sınıftan koparmak, kadınların deneyimlerini tek bir kategoriye indirgemek anlamına gelebilir.

Kadınların sosyal yapıların etkisini anlatırken özellikle bu çeşitliliği görmek gerekiyor: bazı kadınlar aile, saray ve vakıf ağları sayesinde belirli kaynaklara erişebilirken, birçok kadın için gündelik hayat aile, mahalle, ekonomik statü ve hukukî normların sınırları içinde şekilleniyordu.
 
Üst